Ze vormen een drie-eenheid volgens Herman Finkers: geloof, kunst en humor. De één kan niet zonder de ander. “Wanneer het geloof niet meer tegen grapjes kan en er beeldenstormen ontstaan, opent zich niet de hemel maar de hel,” zegt hij tijdens een van de best bekeken oudejaarsconferences ooit. Ik ben niet echt een cabaretkijker, maar ik houd wel van Finkers. Het liedje “Daarboven in de hemel” uit zijn show Na de pauze (2012) mag wat mij betreft als voetnoot toegevoegd worden aan elke kerkorde: “Daarboven in de hemel, zien wij elkander weer. Daar maakt Andries Knevel ruzie met de Heer. ‘Zoals het hier aan toegaat, strookt niet met de leer.’ ‘Dat klopt,’ zegt God, ‘en daarom, heerst er hier zo’n fijne sfeer.’

Nu zijn katholieken doorgaans van mening dat ze meer humor hebben dan protestanten. Als het om schrijven gaat, kunnen ze nog wel eens gelijk hebben. Boeken uit het gereformeerde milieu zijn vaak óf heel moralistisch óf juist heel bedrukkend. Vergelijk Bevrijdende liefde of Knielen op een bed violen maar eens met een boek als Angela’s Ashes, waarin de Ierse schrijver Frank McCourt verhaalt over zijn jeugd in een katholiek gezin. Zo denk ik af en toe tijdens het avondmaal grinnikend aan de jonge Frank die zijn eerste communie viert en moeite heeft met het doorslikken van de hostie. Thuisgekomen van de mis moet hij overgeven in de tuin van zijn oma, die hevig ontdaan is over het feit dat God in kleine stukjes in haar achtertuintje ligt. Ze stuurt Frank onmiddellijk naar de priester om te biechten en advies te vragen. De priester geeft de opdracht om God met een beetje water weg te spoelen. Frank rent naar huis om dit aan zijn oma te melden, waarop ze hem meteen weer terugstuurt met de vraag of God met gewoon water weggespoeld kan worden of alleen met heilig water.

Humor vereist een zekere mate van zelfrelativering en een belangrijke vorm van zelfrelativering is zelfspot. Volgens een gereformeerd-vrijgemaakte dominee in Groningen, die ik een poos geleden hoorde preken, ligt het gebrek aan humor bij gereformeerden aan het feit dat het zo’n strijdlustig volkje is. Hij zei schertsend, en ik parafraseer: onze kerk is voortgekomen uit vele schisma’s, waardoor je toch een bepaald slag volk overhoudt: koppig, strijdlustig en niet bepaald de gezelligste thuis. En die gaan zich dan ook nog eens vermenigvuldigen…

Er is niets mis met strijdlust. Het zou alleen wel jammer zijn wanneer de strijdlustigheid zich alleen maar richt op het verdedigen van de eigen traditie en niet ook op kritische zelfreflectie. Juist door dat laatste gaan we onze eigen traditie wat minder zien als een door God gegeven waarheid en wat meer als een historisch fenomeen, voortgekomen uit vele discussies tussen mensen die het allemaal ook niet precies weten, maar wel Het Goede willen nastreven. Daar schuilt zowel iets komisch als iets tragisch in, twee belangrijke genres in zelfspot, zoals Finkers laat zien. In één zin koppelt hij in zijn oudejaarsshow het misdrijf in de katholieke kerk aan de bezwangering van de jonge Maria. Zie je wel, niets nieuws onder de zon…

Toch is er wel degelijk iets nieuws onder de zon, want Finkers schreeuwt niet, beschuldigt niet, en probeert niet zijn gelijk te halen. De Volkskrant van afgelopen zaterdag spreekt van een nieuwe tijdsgeest en looft Finkers om zijn ‘authenticiteit,’ ‘soevereiniteit’, ‘bedachtzaamheid’ en ‘bescheidenheid’. Net als Gert-Jan Segers, de nieuwe fractievoorzitter van het CU, die eerder in de week door dezelfde krant omschreven werd als iemand wiens “moreel oordeel ertoe doet”, wordt Finkers gezien als iemand wiens “eerbied voor het geloof” gerespecteerd dient te worden.

Voor Finkers is echter alleen God heilig. Met het geloof kan je de spot drijven, en dat zouden wij eens wat vaker moeten doen. In tegenstelling tot discussie, zoekt zelfspot niet haar eigen gelijk, maar maakt de visies van het eigen ik wat kleiner om zo ruimte te scheppen voor de visies van de ander. Zelfspot kan mensen van verschillende generaties, kerktradities en geloofsopvattingen bij elkaar brengen (en houden!) zonder dat het de verschillen negeert. Laten we dit nieuwe jaar daarom vooral niet vergeten zo af en toe te bidden: “Geef ons heden onze dagelijkse portie zelfspot”.

Beeld Dokus