It’s got to be somebody’s fault. Het is altijd iemands schuld. Dat is de slogan van een bekend Haags advocatenkantoor. Was het maar zo simpel, dacht ik toen ik de slogan zag. Kon je altijd maar één schuldige aanwijzen. Was er één leider onder de coupplegers in Turkije? Kun je één mens aanwijzen die de aanslagplegers in Kabul, Nice of München tot deze daad heeft gebracht? Toch moet het iemands schuld zijn. Een naam genoemd, een vinger gewezen.

De slogan roept een gedachte op die volgens mij in alle mensen leeft. Wanneer leed je treft of onrecht je raakt, is er de vraag naar de verantwoordelijkheid; of het nu gaat om het verlies van een baan, een fietsongevalletje of een ramp. Het zoeken naar een schuldige is belangrijk. Het geeft duidelijkheid en rust. Tegelijkertijd boort het zoeken naar een schuldige ook destructieve lagen in ons mensen aan. Het kan ons gek maken, of irrationeel. We kunnen er sombere, donkere mensen van worden. Niet alleen is het aanwijzen van een schuldige niet altijd zinvol, het is ook vaak niet mogelijk. Er gebeurt immers veel in ons leven waarvoor geen schuldige te vinden is. Dan kan het zoeken naar een zondebok ons meer leed dan rust brengen.

Zelf heb ik de afgelopen maanden met mijn vrouw onzekerheid, angst en verdriet moeten verwerken vanwege zorgen over onze nog ongeboren dochter. Echo, echo, echo, punctie, scan en weer een echo om te achterhalen waar de hersenafwijkingen die ze vonden in haar kleine hoofdje vandaan komen, maar vooral wat daar de gevolgen van kunnen zijn. Het riep ook bij ons de vragen op: waarom en waarom wij? Hadden we er iets aan kunnen doen? Wiens schuld is dit…? Het moet iemands schuld zijn, roept de slogan!

Sommige mensen kijken direct naar zichzelf. Hoe had ik dit kunnen voorkomen? Wat heb ik misdaan dat dit ons is overkomen? We grijpen terug op de basisgedachte dat ons gedrag de reden is van het leed. Dit denken in oorzaak en gevolg zit diep in ons mensen en is ook vruchtbaar in ons dagelijks bestaan (zoals Willem Schoonen in Trouw schreef op 17 mei 2016). Als iemand toetert of belt, weet ik uit ervaring dat ik uit moet kijken. Dit mooie mechanisme in ons brein kan echter in een situatie van leed met ons aan de haal gaan. Had ik maar…, als ik maar… het moet immers iemands schuld zijn.

Sommigen wijzen met hun vinger naar een ander. It’s got to be somebody else’s fault. Had jij maar! Als er geen concrete dader is, gaat de vinger vaak naar een leider of een organisatie. De leider moet boeten. Er dient een zondebok aangewezen te worden. Is het probleem daarmee opgelost? Vaak niet, maar onze woede en ons onbegrip heeft een plek gekregen.

Velen zullen ook met de vinger naar God wijzen. Gelovig of minder gelovig, God krijgt er vaak van langs in situaties van leed en onrecht. Het is Zijn schuld! U had het moeten voorkomen. Familieleden kunnen soms troostend zeggen: het was haar lot of God vond het beter zo. Voor sommigen biedt het steun te geloven in een groter verband, een hoger doel. Ook hier zien we het denken in oorzaak en gevolg terug. Er moet een reden en een schuldige zijn. Het moet iemands fout zijn.

Wanneer leed ons raakt zoeken we naar oorzaken. Soms is er inderdaad een schuldige aan te wijzen. Vaak is er echter geen schuldige en moeten er mensen onrechtvaardig boeten, worden leiders gekielhaald zonder reden en wordt God op het matje geroepen voor leed waar hij ook niets aan kan doen, omdat het deel uitmaakt van onze wereld met natuurwetten en oorzaak en gevolg. Het is niet altijd iemands schuld. Vaak is er pech, toeval, ongeluk, chaos die ons overkomt.

We kunnen ons al heel goed beveiligen tegen terrorisme en veel lichamelijk leed heeft de wetenschap al weg kunnen nemen. Maar ons bestaan is nooit vrij van de kans op een onvoorziene ziekte of ramp. Er is leed. Maar het is niet altijd iemands schuld. Laten we ophouden altijd één schuldige te zoeken en liever onze pijn onder ogen komen en ons verdriet delen met anderen. Laten we huilen, laten we schreeuwen, laten we bidden. Laten we ons laten omhelzen door een geliefde en laten we onze pijn voorleggen aan een God. De wereld is mooi en goed, maar niet perfect. En of dat iemands schuld is, dat weet ik niet.