Ons geheugen is een veel bevochten plek geworden. Je hoeft je sociale media maar te checken of de kranten open te slaan om te merken dat allerlei politici, opiniemakers en anderen strijden om een plekje in ons geheugen. Daar willen zij hun verhaal, hun versie van de geschiedenis kwijt. Wie een ander verhaal over het verleden vertelt, heeft “nepnieuws” of “alternatieve feiten” de wereld ingebracht. Wie wint, schrijft de geschiedenis.

Toen ik een tijdje in Jeruzalem werkte, gaf ik in Nederland wel eens presentaties over mijn werk bij kerken, studentenverenigingen, enzovoort. Ik heb geen ander onderwerp meegemaakt waarbij het geheugen zo bevochten werd als bij het Israëlisch-Palestijnse conflict. Wat ik ook vertelde, ik kon erop rekenen dat er mensen in de zaal zaten die met talloze feitjes ‘de andere kant van het verhaal’ zouden proberen te benadrukken. Een veelgehoorde conclusie was dat er zoveel kanten aan de waarheid zaten als dat er meningen waren en dat niemand de waarheid werkelijk in pacht had. Niet over Israël en Palestina, maar ook niet in het algemeen.

Natuurlijk, niemand heeft de waarheid in pacht. Toch betekent dat niet dat de zoektocht naar waarheid maar moet worden opgegeven. Dat zie ik soms wel gebeuren. Daarover maak ik me zorgen. Het lijkt dan alsof het zoeken naar waarheid eigenlijk geen zin meer heeft, omdat tegenover elke ‘waarheid’ wel weer een ‘alternatieve waarheid’ staat, tegenover de feiten de ‘alternatieve feiten’ en tegenover ‘nieuws’ het ‘nepnieuws’.

Wie de zoektocht naar waarheid opgeeft zal zijn geheugen laten bewonen door de ‘feiten’ die hem of haar het beste uitkomen. Dat is slecht nieuws voor iedereen die niet aan de winnende kant van de geschiedenis staat. Want de verhalen van de zwakken, de armen en verliezers in onze samenleving zullen het dan niet winnen van de verhalen van de sterken, rijken en winnaars. Die laatsten zullen dan de geschiedenis schrijven. Wie de zoektocht naar waarheid opgeeft, geeft ook niet meer zoveel om gerechtigheid. De Kroatische theoloog Miroslav Volf schrijft hierover: “Als we geen grip hebben op de werkelijkheid – de waarheid – van het verleden, gaan belastende en ontlastende verhalen even zwaar wegen. Voor daders bestaat er geen dreiging meer ontmaskerd te worden en slachtoffers worden niet meer getroost door de belofte dat er recht zal worden gedaan.”

Christenen hebben alle reden om de waarheid niet zomaar te laten varen. Het geloof in een God die Waarheid is, moet ons aansporen om de waarheid te blijven zoeken. Die zoektocht naar waarheid kan misschien wel het beste beginnen dicht bij huis: wanneer we verhalen over het verleden horen waarbij de ‘waarheid’ ons toevallig wel heel goed uitkomt. Volgens de Franse filosoof Tzvetan Todorov hebben mensen (en landen ook) de neiging om in het herinneren van het verleden vooral hun heldendaden of slachtofferschap te herinneren. Momenten van afhankelijkheid of schuld verdwijnen makkelijk op de achtergrond. Volgens Todorov is het juist belangrijk om ook de waarheid over onze schuld en afhankelijkheid te herinneren, omdat ze ons behoeden voor triomfalisme. Niet om onszelf voortdurend de zwarte piet toe te spelen, maar als tegenwicht tegen onze verhalen van slachtofferschap en heldendaden die we vaak prima weten te herinneren. Om zo te werken aan een geheugen waar de waarheid over het verleden alle ruimte krijgt.

Ik denk dat de kerk bij uitstek een plek is om te oefenen in het zoeken naar waarheid. Want wat hebben wij te verliezen? Dat we schuldige en afhankelijke wezens zijn is voor ons niets nieuws. Wij hebben geen ‘alternatieve feiten’ nodig om ons ego op te poetsen, want we leven van genade. De waarheid bestaat, en we moeten haar zoeken. We moeten ons verzetten tegen ‘alternatieve feiten’. Tegen de machtigen die de geschiedenis willen herschrijven. Tegen verhalen over het verleden die onrecht toedekken, die onze schuld willen wegpoetsen. De kerk moet een plek zijn voor verhalen van verliezers en schuldige mensen. Waar we luisteren naar slachtoffers, zwakken, armen en verliezers. Waar we herinneren waar we de mist in gingen, waar we schuldig waren, waar we anderen onrecht aandeden. Die verhalen mogen ons geheugen bewonen.